U delu albanske javnosti godinama se iznova pojavljuje teza da veliki srednjovekovni spomenici Kosova i Metohije, manastir Visoki Dečani, Pećka patrijaršija, Gračanica i Bogorodica Ljeviška, uopšte nisu srpske zadužbine. Prema tom tumačenju, to su izvorno bile „ilirsko-arbrske“ katoličke crkve, koje je autohtono albansko stanovništvo podiglo za sebe, a koje su Srbi tek kasnije prisvojili, prepravili i preimenovali. Zaključak koji se iz toga izvodi jeste da spomenici „nisu dokaz srpske kulture“ i da ih Srpska pravoslavna crkva drži nelegitimno.
Ta tvrdnja se može proveriti. O ovim spomenicima svedoče izuzetno bogati izvori: osnivačke povelje sačuvane na pergamentu, datovani ktitorski natpisi, freske sa jasno prepoznatljivim prikazima dinastije i graditeljski natpis sa imenima neimara i ktitora. Njima se pridružuje čitav vek recenziranih istraživanja iz istorije umetnosti i filologije. U ovom ogledu ta teza proverava se na osnovu tih izvora.
I. Teza u svom najpotpunijem obliku
Tu tezu je u novije vreme najpotpunije izložio istoričar Bedri Muhadri, u dvodelnom članku objavljenom u prištinskom dnevniku Koha Ditore 12. i 19. septembra 2020, pod naslovom koji najavljuje „srpsko prisvajanje srednjovekovnih arbrskih spomenika na Kosovu“.
Prema sažetku jednog od njegovih kritičara, Muhadri je svoj argument zasnovao na sedam tvrdnji: da su svi spomenici sagrađeni na starijim temeljima; da su ti temelji bili ilirsko-arbrski i katolički; da su kosovski Albanci tada bili katolici; da Srbi „nisu imali graditeljske tradicije“; da su spomenike stoga sagradili pripadnici drugih naroda; da je „katolički albanski sveštenik“ iz Kotora projektovao Dečane; i da su albanska plemena vekovima štitila spomenike zato što su spomenici bili njihovi. Iz tih tvrdnji Muhadri je zaključio da su spomenici uzurpirani i da nisu dokaz srpske kulture.
Svaka od tih tvrdnji može se ispitati u svetlu izvora. Većina ne izdržava ni osnovnu proveru.
II. Šta beleži osnivačka povelja
Najneposredniji dokaz jeste jedan poreski dokument. Godine 1330. kralj Stefan Uroš III, poznat kao Stefan Dečanski, darovao je imanje manastiru Visoki Dečani, koji je tada gradio, a taj poklon zabeležen je u Dečanskoj hrisovulji, povelji sačuvanoj u tri pergamentne verzije iz prve polovine četrnaestog veka. Prva verzija je svitak dug pet metara, ispisan na kraljevskom dvoru u Nerodimlji na jugu Kosova, potpisan kraljevom rukom crvenim mastilom. Kritičko naučno izdanje objavili su lingvisti Pavle Ivić i Milica Grković u Novom Sadu 1976. godine; Grković je kasnije, 2004, priredila i autorizovano dvojezično izdanje.
Povelja nije ideološko delo. Ona je popis poreskih obveznika: 2.097 meropaških (zemljoradničkih) domaćinstava, 266 vlaških (stočarskih) domaćinstava i 69 domaćinstava sokalnika, navedenih poimenično, po selima na manastirskim posedima u Metohiji i šire.
Milica Grković je onomastičkom analizom utvrdila da je oko devedeset odsto ličnih imena u selima na tim posedima bilo slovenskog porekla. U svom izdanju iz 2004. napisala je da je „živelo stanovništvo koje je imalo oko 90% srpskih imena slovenskog porekla. Tako visok procenat svedoči o tome da su naselja bila nastanjena Srbima. Iz celokupne slike izuzeci su katun Arbanasa, selo Greva u Altinu i Kuševo u Zeti.“ Albanska lična imena zabeležena su u tri naselja na celom posedu: jednom stočarskom katunu i dva sela. Od više od pet stotina toponima zabeleženih u povelji, Grković je pronašla tačno jedan albanskog porekla, i primetila da to „ukazuje na to da albansko stanovništvo tu nije živelo pre četrnaestog veka“.
U polemičkim glasilima kruže preuveličani podaci, izraženi u naizgled preciznim procentima za koje nema potvrde u recenziranim naučnim radovima. Podaci navedeni ovde potiču od same Grković, iz njenih objavljenih izdanja iz 1976, 1986. i 2004, a ukupan broj domaćinstava potvrđen je i u standardnoj istoriji Džona V. A. Fajna The Late Medieval Balkans.
Nije vidljiv razlog zbog kojeg bi kraljevska kancelarija četrnaestog veka falsifikovala etničku sliku stanovništva u sopstvenim poreskim spiskovima. Povelja je služila beleženju prihoda, a ne ostavljanju poruke budućim pokolenjima. U njoj je popisano stanovništvo sa pretežno slovenskim imenima, uz malobrojno, izričito zabeleženo albansko prisustvo. To je tlo na kom je manastir Dečani podignut.
III. Šta govore zidovi
Gračanica, koju je kralj Milutin podigao iz temelja do 1321. Foto: Saša Micić, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0.
Freske isto to govore u boji. U Gračanici, ktitorski natpis kralja Milutina iz 1321. sačuvan je na južnom zidu: „Videh razvaline i propadanje hrama Presvete Bogorodice gračaničke, episkopije lipljanske, te ga sazidah iz temelja i oslikah i ukrasih i iznutra i spolja.“ Natpis je na crkvenoslovenskom, bogoslužbenom jeziku srpske crkve, i jasno smešta crkvu u srpsko crkveno ustrojstvo, u Lipljansku episkopiju.
Kralj Milutin drži model svoje crkve, ktitorska freska, Gračanica, oko 1321. Wikimedia Commons, javno vlasništvo.
U istoj crkvi, na istočnom zidu priprate, nalazi se najstariji poznati primer loze Nemanjića u srpskom monumentalnom slikarstvu: šesnaest vladarskih portreta raspoređenih u četiri reda, isprepletanih lozom koja izrasta iz Stefana Nemanje kao korena, namerno oblikovanih po ugledu na lozu Jesejevu, rodoslov Hristov. Ovaj slikarski program temeljno su proučili Slobodan Ćurčić i Branislav Todić. Ćurčićeva monografija o Gračanici iz 1979, u izdanju Pensilvanijskog državnog univerziteta, i dalje je merodavno delo, a Todić se ovom temom bavio u studijama slikarstva Milutinovog doba. Ista dinastička loza ponavlja se u Pećkoj patrijaršiji i u Dečanima.
To je važno jer obesnažuje argument o „nekakvoj starijoj crkvi“. Ove freske nisu neutralan ukras kojem bi se proizvoljno moglo pripisati drugačije poreklo. Naslikane u vreme gradnje i po narudžbini same dinastije, jasno ističu legitimitet određene srpske vladarske kuće. Crkva čiji zidovi pripovedaju rodoslov Nemanjića, na slovenskom jeziku, za srpskog kralja imenovanog u osnivačkom natpisu, ne ostavlja nedoumicu o tome ko ju je podigao.
Istorija crkvenih ustanova potvrđuje istu povezanost. Sedište srpske arhiepiskopije premešteno je iz Žiče u Peć u trinaestom veku, a 1346, na državno-crkvenom saboru u Skoplju, Stefan Dušan uzdigao je srpsku arhiepiskopiju na rang Srpske pećke patrijaršije. Crkvena ustanova i zdanja u kojima je delovala razvijali su se zajedno.
IV. Fra Vita Kotoranin
Teza o uzurpaciji oslanja se i na jednu tačnu činjenicu, ali iz nje izvodi neosnovan zaključak. Iznad južnih vrata glavne dečanske crkve nalazi se natpis koji imenuje graditelja: „Fra Vita, mali brat, protomajstor iz Kotora, grada kraljevog, sagradi ovu crkvu Svetog Pantokratora za gospodina kralja Stefana Uroša III i njegovog sina, presvetlog i previsokog i preslavnog gospodina kralja Stefana.“
Fra Vita je bio franjevac, katolik, sa jadranske obale. Na osnovu toga zagovornici teze predstavljaju ga kao „katoličkog albanskog sveštenika“, pa zaključuju da je i spomenik albanska tvorevina.
Sam natpis obesnažuje taj zaključak. Kotor se imenuje kao „grad kraljev“ zato što je bio grad srednjovekovnog srpskog kraljevstva, a Fra Vita u natpisu uklesanom u kamen navodi da je crkvu sagradio za srpskog kralja. Gradnja je trajala od 1327. do 1335, pod nadzorom srpskog arhiepiskopa Danila II. Ikomosova ocena pripremljena za Unesko opisuje Dečane kao pravoslavno zdanje koje su sagradili katolički majstori sa dalmatinskog priobalja, što je bio uobičajen obrazac jadranskog neimarstva u srpskoj kraljevskoj službi; Ćurčićev pregled balkanske arhitekture iz 2010, u izdanju Univerziteta Jejl, smešta Dečane u neprekinutu srpsku graditeljsku tradiciju koja se proteže od Studenice iz dvanaestog veka kroz vladarske mauzoleje raške škole.
Ekonomista i pisac Andrea Lorenco Kapusela ponudio je jasno poređenje: Zimski dvorac u Sankt Peterburgu i delove Kremlja projektovali su italijanski arhitekti, pa nisu ništa manje ruski zbog toga.
V. Tvrdnja o autohtonosti i nauka
U osnovi pojedinačnih tvrdnji nalazi se šira pretpostavka: da su Albanci, kao potomci Ilira, autohtono stanovništvo Kosova, i da je stoga sve što na toj zemlji stoji izvorno njihovo.
Naučna literatura ne potkrepljuje takav zaključak. Noel Malkolm, čija je knjiga Kosovo: A Short History izrazito naklonjena albanskom nacionalnom narativu, smatra teorije o ilirskom i tračkom poreklu neizvesnim i izričito odbija da preuveličava jezičke dokaze. Sačuvani izvori beleže albansko ime i jezik znatno kasnije nego što bi bilo potrebno da bi se na njima zasnovala tvrdnja o autohtonosti: Albanci se pod svojim imenom prvi put pominju u Istoriji vizantijskog pisca Mihaila Ataliota, sastavljenoj oko 1079, u kojoj se opisuje njihovo učešće u pobuni u oblasti Drača; prvi pisani pomen albanskog jezika nalazi se u dubrovačkom iskazu svedoka iz 1284. ili 1285, u kojem stoji: „čuh jedan glas kako viče u planini na albanskom jeziku“. Ti podaci ne rešavaju otvoreno pitanje albanske etnogeneze, niti ovaj ogled tome teži. Zaključak je uži: otvoreno pitanje kontinuiteta sa Ilirima ne pruža dokaz za tvrdnju da su srpske vladarske zadužbine iz četrnaestog veka prvobitno bile albanske katoličke crkve.
Naučnici koji proučavaju politiku identiteta u regionu argumente o autohtonosti proučavaju kao vrstu nacionalnog narativa, a ne kao utvrđenu činjenicu. Studija Ane Di Lelio o albanskom epu o boju iz 1389. analizira albanski protivnarativ o Kosovu kao nacionalistički mit, sazdan u dvadesetom veku da bi potkrepio tvrdnju o starosedelaštvu. Knjiga Gera Dujzingsa Religion and the Politics of Identity in Kosovo dokumentuje koliko su temeljno religija i priče o poreklu stavljene u službu tog narativa.
VI. Osporavanje sa neočekivane strane
Najrečitiji odgovor na Muhadrijeve članke nije došao iz srpske ustanove, već od naučnika koji javno podržava kosovsku državnost. Andrea Lorenco Kapusela vodio je ekonomsko odeljenje Međunarodne civilne kancelarije na Kosovu i autor je knjige State-Building in Kosovo, koju je I.B. Tauris objavio 2015; napisao je da je nezavisnost Kosova nepovratna. Dana 28. septembra 2020, na portalu European Western Balkans, objavio je kritiku u kojoj je redom razmotrio tvrdnje iz članaka lista Koha Ditore, pod naslovom „Are 'Serb' churches Serb? Critique of an unwise choice“ („Jesu li 'srpske' crkve srpske? Kritika jednog nepromišljenog izbora“).
Kapusela nije našao nikakvu naznaku da su Dečani ili pećka patrijaršijska crkva uopšte sagrađeni na starijim crkvama. Primetio je da tamo gde su starije građevine dokumentovane, u Gračanici i Ljeviši, ništa ne ukazuje na njihovo albansko ili katoličko poreklo. Naglasio je i da njihova izgradnja pre crkvenog raskola čini neodrživim izjednačavanje „starije građevine“ sa „katoličko-albanskom građevinom“. Nasuprot tvrdnji da Srbi nisu imali graditeljske tradicije, ukazao je na Studenicu i Sopoćane, koje su srpski vladari sagradili u decenijama pre Dečana. Optužbu za uzurpaciju ocenio je anahronom, jer se njome savremene nacionalne kategorije prenose na srednjovekovni svet u kojem nisu postojale u tom obliku.
Njegov zaključak bio je nedvosmislen: „Reći da one 'nisu dokaz srpske kulture' vidljivo je, opipljivo pogrešno... Ali preovlađujuća boja je, očigledno, srpska. Oba glavna zaključka dr Muhadrija su neodrživa.“
VII. Dokumentovano razaranje
Spor oko ovih spomenika nije ostao ograničen na novinske stupce. Šta se sa spomenicima dogodilo između 1998. i 2004. dokumentovali su istraživači koji nisu zastupali srpske stavove: Andraš Ridlmajer sa Harvarda, koji je dokumentovao razaranje islamske baštine u istom razdoblju, i Endru Heršer, koji je istraživao ratna razaranja za Haški tribunal i kasnije bio jedan od rukovodilaca odseka za kulturu uprave UN na Kosovu. Njihov terenski izveštaj iz oktobra 1999. i Heršerova kasnija monografija Violence Taking Place, u izdanju Univerziteta Stanford, spadaju u standardne izvore.
Ridlmajerov nalaz o pravoslavnim spomenicima vredi navesti tačno: „Začuđujuće, ni jedna jedina srpska pravoslavna crkva ili manastir na Kosovu nisu oštećeni ni razoreni od strane Albanaca tokom sukoba 1998–1999... Nakon prestanka neprijateljstava u junu 1999, desetine srpskih pravoslavnih crkava i manastira oštećene su u osvetničkim napadima.“
Bogorodica Ljeviška, Prizren, zapaljena u neredima marta 2004. i od tada obnovljena. Foto: BLAGO Fund, Wikimedia Commons, CC BY 4.0.
Međunarodni centar za tranzicionu pravdu dokumentovao je 155 srpskih pravoslavnih crkava i manastira koje su kosovski Albanci razorili između juna 1999. i marta 2004. Neredi 17. i 18. marta 2004. oštetili su ili razorili još 35 crkava i manastira za dva dana; Sveti arhijerejski sinod, na vanrednoj sednici 18. marta, izvestio je da su sve crkve Srpske pravoslavne crkve u Prizrenu razorene i apelovao na Evropsku uniju, Sjedinjene Države, Rusiju i Ujedinjene nacije da okončaju ono što je nazvao pogromom. Po Ridlmajerovom kasnijem izveštaju, 143 lica su na kraju osuđena za martovsko nasilje, njih 67 na kazne zatvora duže od godinu dana, dok organizatori nikada nisu izvedeni pred lice pravde.
Ovi podaci otkrivaju protivrečnost u samoj tezi o poreklu. Stotine zdanja koja su, prema toj tezi, izvorno pripadala albanskoj baštini razarane su u miru, nakon završetka rata. Baština koju čovek smatra svojom obično se ne diže u vazduh. Razaranje i retorika prisvajanja dva su načina osporavanja istorijske utemeljenosti srpskog prisustva na Kosovu. Tom vezom bave se i naučna istraživanja: studija Skota Lakenbija iz 2024. u časopisu Religion, State and Society analizira manastire kao „versku infrastrukturu“, odnosno kao materijalna dobra čije čuvanje i održavanje imaju teritorijalni i politički značaj koji daleko prevazilazi njihovu bogoslužbenu ulogu.
VIII. Šta govore međunarodni dokumenti
Pećka patrijaršija, sedište srpske crkve uzdignuto na rang patrijaršije 1346. Foto: Vanjagenije, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0.
Međunarodni dokumenti saglasni su sa srednjovekovnim izvorima. Dečani su upisani na Uneskovu Listu svetske baštine 2004; u julu 2006. upis je proširen na Gračanicu, Pećku patrijaršiju i Bogorodicu Ljevišku pod naslovom „Srednjovekovni spomenici na Kosovu“, a celina je istovremeno uvrštena na Listu svetske baštine u opasnosti, na kojoj se i dalje nalazi. Sama Uneskova dokumentacija opisuje ova četiri zdanja kao srpske pravoslavne crkve i manastire koje su podigli članovi dinastije Nemanjića. Nominacija je bila podneta pod naslovom „Srpski srednjovekovni spomenici na Kosovu“; nacionalna oznaka je izostavljena iz naslova samo zato što grupne nominacije kod Uneska ne nose nacionalnu oznaku.
U novembru 2015, zahtev Kosova za članstvo u Unesku nije prihvaćen zbog nedostatka tri glasa: dobio je 92, a bilo je potrebno 95. U maju 2016, sam kosovski Ustavni sud potvrdio je vlasništvo manastira Dečani nad 24 hektara zemlje koje je manastir potraživao, smatrajući stvar konačno rešenom. Kosovske vlasti gotovo osam godina odbijale su da na osnovu te presude upišu vlasništvo manastira. U martu 2024, pod pritiskom vezanim za kandidaturu Kosova za članstvo u Savetu Evrope, vlada je naložila Katastarskoj agenciji da sprovede odluku, i manastir je upisan kao vlasnik.
IX. Trenutna kampanja
Teza o poreklu nedavno je poslužila i kao opravdanje za konkretne postupke. Ono što sledi počiva na novinarskom izveštavanju, prevashodno BIRN-ovog Balkan Insighta, portala Kosovo Online i kosovsko-srpskog glasila KoSSev, zajedno sa saopštenjima same Eparhije raško-prizrenske i izjavama Pravoslavne crkve Albanije; ovi događaji još nisu obrađeni u naučnoj literaturi, što treba imati u vidu pri proceni izvora.
Čovek koji stoji iza kampanje jeste Niko Blažde, državljanin Republike Albanije iz Elbasana, koji sebe predstavlja pod crkvenim imenom Nikola Džufka i titulom „otac“. On tvrdi da ima bogoslovsko obrazovanje. Pravoslavna crkva Albanije to izričito osporava, navodeći da je on zapravo završio srednju stručnu školu za prehrambenu tehnologiju u Elbasanu, ponavljajući završnu godinu, i da nema nikakvu bogoslovsku diplomu. Nije rukopoložen, nijedna kanonska pravoslavna jurisdikcija ga nikada nije primila u sveštenički čin, i ne nalazi se među sveštenstvom Pravoslavne crkve Albanije niti bilo koje druge pomesne crkve.
Niko Blažde, koji sebe predstavlja kao „oca Nikolu Džufku“. Foto: Balkan Insight / BIRN.
Uprkos tome, Blažde je sebi pripisao niz crkvenih titula. Objavio je osnivanje „Albanske nacionalne pravoslavne crkve 'Sveti Kozma'“ sa sedištem u Elbasanu, i zasebno tvrdi da je uspostavio „Pravoslavnu crkvu Kosova“, koja deluje iz preuređenog nekadašnjeg privatnog obdaništa u centru Prištine. Nijednu od te dve organizacije ne priznaje nijedna kanonska pravoslavna crkva, ni u Albaniji, ni na Kosovu, niti bilo gde drugde.
Crkva Svetog arhangela Mihaila, Rakitnica, snimljena ubrzo nakon provale u novembru 2023. Foto: Eparhija raško-prizrenska.
Dana 28. novembra 2023, na Dan nezavisnosti Albanije, Blažde i dvadesetak njegovih sledbenika provalili su u ovu napuštenu srpsku pravoslavnu crkvu kod Podujeva, zdanje koje okolna kosovsko-albanska zajednica odavno naziva „Lazareva crkva“, po mesnom predanju da je telo kneza Lazara u njoj prenoćilo nakon Kosovskog boja. Blažde je proglasio da crkva od tada nosi ime albanskog vladike Fana Nolija i stavio je pod svoju samoproglašenu jurisdikciju. Obavio je službu uz istaknutu albansku nacionalnu zastavu. Od tada se u više navrata vraćao da silom uđe u istu crkvu, što je navelo Eparhiju raško-prizrensku da podnese više krivičnih prijava, treću nakon još jedne provale. U jednom obraćanju u ime svoje samozvane crkve upozorio je Srpsku pravoslavnu crkvu, patrijarha Porfirija i Eparhiju poimenično da se ne približavaju zdanju, preteći da će se suočiti sa „paklenom vatrom, kao što je bio slučaj kroz istoriju“. Misija OEBS-a na Kosovu javno je izrazila zabrinutost zbog ponovljenih neovlašćenih upada. Specijalno tužilaštvo Kosova objavilo je u maju 2024. da je podiglo optužnicu protiv Blaždea i njegovog saradnika Lejdija Zagalija za izazivanje nacionalne, verske i etničke mržnje.
Kanonska Pravoslavna crkva Albanije više puta se ogradila od njega. U saopštenjima izdatim 2022. i ponovo nakon provale u Rakitnici, navela je da on „nije pravoslavni klirik i da ga kao takvog ne priznaje nijedna hrišćanska crkva ni u jednoj zemlji“, nazivajući to „prosto slučajem javne obmane“ i navodeći jasno da je on „laik, samoproglašeni sveštenik“, a ne član njenog sveštenstva pod bilo kojom titulom. Njen portparol Toma Dima nazvao ga je „prevarantom i osobom koja nije sveštenik“. Eparhija raško-prizrenska opisala je provale kao deo niza pokušaja uzurpacije duhovne i kulturne baštine Srpske pravoslavne crkve.
Reč je o marginalnoj inicijativi čiji se predvodnik suočava sa krivičnom optužnicom i od kojeg se ogradila sama Pravoslavna crkva Albanije. Za njegovo bogoslovsko obrazovanje postoji samo njegova tvrdnja. Ovaj slučaj zaslužuje pažnju jer pokazuje kako se teza o „izvornim albanskim crkvama“ prenosi iz novinskih stubaca u praksu i kako ta praksa izgleda.
X. Šta se može zaključiti iz dokaza
Pošten prikaz mora jasno da navede granice svojih zaključaka. Pitanje albanskog porekla, bilo da je reč o kontinuitetu sa Ilirima ili o nekoj drugoj teoriji, ostaje otvoreno u lingvistici i arheologiji. Ovaj tekst ga ne rešava. Ako bi arheološka istraživanja, čiji su nalazi prošli naučnu recenziju, jednog dana potvrdila ostatke katoličkih crkava starijih od četrnaestog veka ispod Dečana ili Peći, prvu Muhadrijevu tvrdnju trebalo bi ponovo razmotriti. Do danas takav nalaz nije potvrđen. Među istraživačima na koje se tekst oslanja, Dujzingsom, Di Lelio, Heršerom i Lakenbijem, nema zastupnika srpskih stavova. Upravo ta nezavisnost daje dodatnu težinu njihovim nalazima.
Ipak, dokazi omogućavaju čvrst zaključak o samoj tvrdnji. Osnivačka povelja Dečana imenuje vladara ktitora i popisuje stanovništvo manastirskih poseda. Oko devedeset odsto zabeleženih imena bilo je slovenskog porekla, a albansko prisustvo posebno je zabeleženo u tri naselja. Zidovi Gračanice nose sopstveni osnivački natpis srpskog kralja i rodoslov njegove kuće. Graditelj Dečana imenuje svog ktitora, srpskog kralja, u kamenu iznad vrata. Naučna istraživanja, uključujući radove autora naklonjenih kosovskoj državnosti, ocenjuju tezu o uzurpaciji kao neodrživu. Uneskova dokumentacija opisuje spomenike kao zadužbine Nemanjića. A strana za koju se kaže da je uzurpirala tu baštinu jeste ona koja je četvrt veka provela, uz 155 razorenih crkava i manastira, pokušavajući da je sačuva.
Spomenici su podignuti kao srpske vladarske i crkvene zadužbine, kao takvi su dokumentovani u sopstvenim poveljama i na sopstvenim zidovima, i recenzirana naučna literatura ne daje osnov za drugačiji zaključak.
Uredništvo napominje
Orthodox Integrity o Dečanima, Gračanici, Peći i Ljeviši ne piše samo kao o spomenicima prošlosti. To su osvećeni hramovi u kojima se crkveni život nastavlja gde god uslovi to dopuštaju. Uz svedočanstva povelja, fresaka i natpisa stoji i novija istorija: četvrt veka podmetanja požara, pogrom čiji organizatori nikada nisu imenovani i čovek bez bogoslovskog obrazovanja, sa diplomom prehrambene tehnologije, koji se ustoličuje u ukradenoj crkvi i preti patrijarhu paklenom vatrom. Pravoslavni hrišćani izvan Balkana imaju privilegiju da ove manastire upoznaju preko fotografija. Za Srpsku pravoslavnu crkvu oni su svakodnevna obaveza: treba ih čuvati i obnavljati, a njihova prava braniti pred sudovima. U slučaju Dečana, na poštovanje presude čekalo se veći deo decenije.
Pravda se ne može ostvariti samo naučnim utvrđivanjem činjenica. Ona zahteva vraćanje oduzetog, krivično gonjenje organizatora koji nikada nisu izvedeni pred sud i poštovanje osnovnog prava jednog naroda da se neometano moli u svojim crkvama. Pravoslavni hrišćani širom sveta, a naročito srpski narod, imaju trajnu obavezu da na tome insistiraju sve dok postupanje na terenu ne bude u skladu sa istorijskim činjenicama.
Izvori i literatura
- Pavle Ivić i Milica Grković, Dečanske hrisovulje (Novi Sad: Institut za lingvistiku, 1976).
- Milica Grković, Prva hrisovulja manastira Dečani / The First Charter of the Dečani Monastery, dvojezično izdanje, prev. Randall A. Major (Beograd: Mnemosyne / Arhiv Srbije, 2004).
- Milica Grković, Rečnik imena Banjskog, Dečanskog i Prizrenskog vlastelinstva u XIV veku (Beograd: Narodna knjiga, 1986).
- Slobodan Ćurčić, Gračanica: King Milutin's Church and Its Place in Late Byzantine Architecture (Pennsylvania State University Press, 1979).
- Slobodan Ćurčić, Architecture in the Balkans from Diocletian to Süleyman the Magnificent (Yale University Press, 2010).
- Branislav Todić, Srpsko slikarstvo u doba kralja Milutina (Beograd: Draganić, 1999).
- Milka Čanak-Medić, Le monastère de Dečani: le catholicon (Beograd, 2007).
- John V. A. Fine, The Late Medieval Balkans (University of Michigan Press, 1994).
- Noel Malcolm, Kosovo: A Short History (New York University Press, 1998).
- Anna Di Lellio, The Battle of Kosovo 1389: An Albanian Epic (Anthem Press, 2009).
- Ger Duijzings, Religion and the Politics of Identity in Kosovo (Hurst, 2000).
- Andrew Herscher, Violence Taking Place: The Architecture of the Kosovo Conflict (Stanford University Press, 2010).
- Andrew Herscher i András Riedlmayer, „Monument and Crime: The Destruction of Historic Architecture in Kosovo“, Grey Room 1 (2000); i „Architectural Heritage in Kosovo: A Post-War Report“ (Kosovo Cultural Heritage Project, 2000).
- Scott Lackenby, „Have you visited our monasteries? Serbian monastic heritage as religious infrastructure“, Religion, State and Society (2024).
- Episkop Maksim (Vasiljević), ur., The Christian Heritage of Kosovo and Metohija (Sebastian Press / Balkanološki institut SANU, 2015).
- Andrea Lorenzo Capussela, „Are 'Serb' churches Serb? Critique of an unwise choice“, European Western Balkans, 28. septembar 2020.
- Uneskov Komitet za svetsku baštinu, Odluke 30 COM 8B.53 i 8B.54 (2006); Ikomosova ocena br. 724.
- Srpska pravoslavna crkva, Apel vanredne sednice Svetog arhijerejskog sinoda, 18. mart 2004.
- Ustavni sud Kosova, odluka o zemljištu Visokih Dečana, 20. maj 2016.
- Balkan Insight / BIRN, KoSSev i Kosovo Online, izveštavanje o provalama u crkvu u Rakitnici i o optužnici (2023–2025) i o glasanju o članstvu u Unesku 2015.
- Pravoslavna crkva Albanije, javne izjave o Nikoli Džufki (Niko Blažde), 2022. i 2023–2024, preko portala Kosovo Online.
- Eparhija raško-prizrenska, saopštenja o provalama u crkvu Svetog arhangela Mihaila u Rakitnici (eparhija-prizren.com).
Uneskova dokumentacija o upisu Srednjovekovnih spomenika na Kosovu na Listu svetske baštine dostupna je na: https://whc.unesco.org/en/list/724/