U februaru 1919. crkveni sabor u Klivlendu izabrao je mladog srpskog arhimandrita za episkopa srpskih parohija u Americi. Hirotonija nije usledila. Arhimandrit nije hteo da primi episkopski čin bez znanja i saglasnosti svoje Crkve u Srbiji, pa se vratio u Beograd. Tamo je sedam godina kasnije i hirotonisan, ovoga puta uz tu saglasnost. Tako je Mardarije Uskoković postao prvi srpski episkop Amerike i Kanade. Eparhiju je gradio na načelu kog se držao još 1919: Crkva u Americi uređuje svoj život unutar Srpske pravoslavne crkve, a ne mimo nje. Saborni hram Svetog Save u Parmi, nadomak Klivlenda, poslednjih godinu dana živi upravo po poretku koji je Mardarije postavio. U ovom tekstu stavljamo jedno pored drugog ono što je on činio i ono što se u toj parohiji događalo.
I. Čin koji daje samo Crkva
Mardarije Uskoković rođen je 1889. kod Podgorice, u Crnoj Gori. Zamonašio se mlad, a bogosloviju je završio u Rusiji, na Duhovnoj akademiji u Sankt Peterburgu, 1916. godine. Godinu dana kasnije Ruska pravoslavna crkva, pod čijom je upravom tada bila većina pravoslavnih parohija u Severnoj Americi, poslala ga je da srpske parohije na tom kontinentu okupi u zasebnu misiju.
Episkop Mardarije (Uskoković), snimljen 1926, godine kada je hirotonisan. Wikimedia Commons, javno dobro.
U februaru 1919. u Klivlendu je zasedao Drugi sveamerički sabor Ruske crkve u Americi i izabrao ga za episkopa srpskih parohija. Hirotoniji su na putu stajale dve prepreke. Moskva je bila zahvaćena revolucijom, pa blagoslov patrijarha Tihona nije bilo moguće dobiti. Ni sam Mardarije nije hteo da primi čin bez saglasnosti Srpske crkve. Iste godine vratio se u Beograd.
Srpskim parohijama u Americi bio je potreban episkop, a sabor ga je izabrao u najboljoj nameri. Mardarije, međutim, nije smatrao da ga sabor u Americi može učiniti episkopom bez pristanka njegove Crkve.
U oktobru 2025. isto pitanje postavilo se ponovo, u Klivlendu. Episkop vašingtonsko-njujorški i istočnoamerički Irinej premestio je parohijskog sveštenika Sabornog hrama Svetog Save u parohiju u Džonstaunu, u Pensilvaniji, episkopskim aktima od 28. oktobra. U Srpskoj pravoslavnoj crkvi postavljanje parohijskog sveštenika spada u nadležnost eparhijskog episkopa. Sveti arhijerejski sinod ponovio je to 13. jula 2026, povodom drugog slučaja, kada je naveo da postavljanje i premeštanje parohijskih sveštenika spada u neotuđiva kanonska prava nadležnog episkopa. Deo parohijana usprotivio se premeštaju. Nedeljom ujutru stoje sa transparentima ispred hrama, a Svetom arhijerejskom sinodu u Beogradu uputili su žalbu, tražeći da preinači odluku svog episkopa.
I Mardarije je 1919. prepustio Beogradu da odluči. Na odgovor je čekao sedam godina i prihvatio ga kada je stigao.
II. Eparhija od temelja
U Srbiji je postavljen za starešinu manastira Rakovica kod Beograda. Sveti arhijerejski sabor osnovao je 1921. srpsku eparhiju za Sjedinjene Američke Države i Kanadu. Mardarije se 1923. vratio u Ameriku kao administrator eparhije, pod upravom episkopa Nikolaja (Velimirovića), koga Crkva danas slavi kao svetitelja. Svojim novcem kupio je zemlju u Libertivilu, u Ilinoisu, i počeo da gradi manastir Svetog Save.
U decembru 1925. arhijereji Srpske crkve izabrali su ga za episkopa američke eparhije. Hirotonisan je u aprilu 1926. u Sabornoj crkvi u Beogradu, a hirotoniju je obavio patrijarh Dimitrije. Sedam godina posle sabora u Klivlendu postao je episkop, i to sa saglasnošću koju je tražio.
Saborna crkva Svetog arhangela Mihaila u Beogradu, u kojoj je Mardarije hirotonisan za episkopa u aprilu 1926. Foto: Nemezis, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0.
U Parmi je ove godine uprava parohije vraćena ljudima koje je postavio episkop. U subotu, 15. avgusta 2026, uz blagoslov episkopa Irineja, u hramu je okončana administrativna primopredaja parohije o. Draganu Vukoviću. Parohiji su vraćeni protokol i matične knjige, arhiva i pečati, adresari parohijana i spiskovi porodičnih krsnih slava i osvećenja domova.
III. Pravila koja je odobrila Crkva
Eparhiji su bila potrebna i pisana pravila. Mardarije je 1927. sazvao prvi Crkveno-narodni sabor eparhije. Sveštenstvo i izaslanici parohija iz Amerike i Kanade izradili su nacrt ustava eparhije i poslali ga Svetom arhijerejskom saboru u Beograd.
Kako je kasnije izložio Vrhovni sud Sjedinjenih Država (Supreme Court of the United States), Sabor nacrt nije odobrio u predloženom obliku. Izmenio ga je tako da eparhijskog episkopa postavlja Sveti arhijerejski sabor i da nijedna izmena ustava ne može stupiti na snagu bez njegovog odobrenja. Sa tim izmenama ustav je odobren, i eparhija je po njemu živela.
Isti poredak i danas važi u Parmi. Saborni hram se vodi prema Pravilniku za parohije Eparhije istočnoameričke, usvojenom odlukom Svetog arhijerejskog sinoda 20. novembra, a objavljenom 10. decembra 2025. Privremeni upravni odbor radi po tom Pravilniku. Episkopa Irineja izabrao je Sveti arhijerejski sabor, koji mu je 18. maja 2024. proširio titulu u sadašnji oblik. To je poredak koji je Beograd upisao u Mardarijev ustav: episkopa postavlja Sabor, a pravila odobrava Crkva.
IV. Poziv na jedinstvo
Parohije te mlade i siromašne eparhije, rasute po celom kontinentu, nisu se ujedinile na jednom saboru. Na skupu sveštenstva u Jangstaunu, u Ohaju, 1931. episkop Mardarije ponovo je pozvao sve da rade za jedinstvo i dobro eparhije. U izveštaju o njegovom proslavljanju u Libertivilu 2017. Pravoslavna crkva u Americi (Orthodox Church in America) napisala je da su njegova „dobrota, strpljenje i nesklonost kaznenim merama“ do njegove smrti u velikoj meri doneli eparhiji jedinstvo.
U nedelju, 7. decembra 2025, pre Svete Liturgije, o. Dragan Vuković izašao je pred parohijane koji su protestovali zbog premeštaja i pozvao ih da uđu u hram, bez ikakvih uslova. Poziv su odbili. Odgovor, zabeležen na snimku, glasio je: „Oni nisu naši.“ Mislilo se na sveštenika koji je stajao na vratima hrama i na one koji su stajali uz njega.
V. Odluka pripada Crkvi
Episkop Mardarije upokojio se 12. decembra 1935. i sahranjen je u manastiru Svetog Save u Libertivilu, na zemlji koju je za manastir kupio. Sveti arhijerejski sabor odlučio je 29. maja 2015. da njegovo ime unese u Imenoslov Srpske pravoslavne crkve. Čin proslavljanja 5. septembra 2015. u Sabornom hramu Svetog Stefana Prvovenčanog u Alhambri, u Kaliforniji, predvodio je patrijarh srpski Irinej. Spomen mu se slavi 12. decembra.
Grob episkopa Mardarija u manastiru Svetog Save u Libertivilu, snimljen 1993. Natpis glasi: „Prvom srpskom pravoslavnom episkopu amerikansko-kanadskom Mardariju, 1889-1935, zahvalno sveštenstvo“. Foto: Vujcic, Wikimedia Commons, CC BY 2.0.
Ustav donet u vreme njegovog episkopstva decenijama kasnije našao se pred američkim sudom. Pošto je Sveti arhijerejski sabor 1963. razrešio jednog od kasnijih episkopa te eparhije, spor je stigao do Vrhovnog suda. U predmetu Serbian Eastern Orthodox Diocese v. Milivojevich (1976) Sud je razmotrio istoriju eparhije, uključujući Mardarijev sabor i izmene koje je Beograd uneo u njen ustav. Presudio je da građanski sudovi moraju da prihvate odluke najviših organa hijerarhijski uređene crkve o crkvenoj disciplini i upravi. Ta presuda je i danas glavni američki presedan o samostalnosti crkava.
Spor u Parmi sada je pred istom Crkvom. Parohijani koji su se žalili Beogradu javno su 31. avgusta 2026. izjavili da će poštovati odluku Svetog arhijerejskog sinoda. Na zasedanju Svetog arhijerejskog sabora u maju 2026. patrijarh Porfirije upozorio je da Crkva ne sme dozvoliti da je vode prolazni pritisci, podele koje stvaraju mediji i veštački izazvani sukobi. Sabor je primio izveštaje o eparhijama u rasejanju, a u saopštenju nisu navedene nikakve dalje odluke o njima.
VI. Vek kasnije
Mardarije je celog života u Crkvi postupao isto. Godine 1919. nije hteo da primi hirotoniju bez saglasnosti Crkve. Kada je njegova eparhija pisala svoj prvi ustav, prihvatila je izmene iz Beograda, kojima je postavljanje episkopa prepušteno Svetom arhijerejskom saboru. I 1931. pozivao je eparhiju na jedinstvo, a do smrti ga je u velikoj meri i postigao, strpljenjem i bez kažnjavanja onih koji se s njim nisu slagali.
Saborni hram Svetog Save u Parmi živi po poretku koji je on izgradio: sveštenika je postavio episkop, upravni odbor radi po pravilima koja je odobrio Sinod, o žalbi će odlučiti Crkva, a poziv da se uđe u hram stoji od prve nedelje kada je upućen. Spomen svetog Mardarija slavi se 12. decembra. I te sedmice, kao i svake nedelje, u Sabornom hramu Svetog Save služiće se Sveta Liturgija, i vrata će biti otvorena.
Izvori i dodatna literatura
- Serbian Eastern Orthodox Diocese for the United States of America and Canada v. Milivojevich, 426 U.S. 696 (1976).
- Pravoslavna crkva u Americi, Metropolitan Tikhon, Bishop Paul concelebrate at Glorification of St. Mardarije of Libertyville (oca.org, 2017).
- Pravoslavna crkva u Americi, Bishop Mardarije, Archimandrite Sebastian to be canonized September 5 (oca.org, 2015).
- Pravoslavna crkva u Americi, OCA represented at canonization of Saints Sebastian and Mardarije (oca.org, 2015).
- Pravoslavna crkva u Americi, Orthodoxy in America, Part One: From the Russian Mission to the OCA (oca.org).
- Bishop Mardarije: The First Serbian Bishop of America and Canada (eserbia.org).
- Srpska pravoslavna crkva u Severnoj i Južnoj Americi, History (serborth.org).
- Sveti arhijerejski sabor, Saopštenje Svetog arhijerejskog sabora (easterndiocese.org, maj 2026).
- Episkopski akti br. 425, 426 i 427 episkopa vašingtonsko-njujorškog i istočnoameričkog Irineja (28. oktobar 2025).
- Pravilnik za parohije, crkvene opštine, crkveno-školske opštine i manastire Eparhije istočnoameričke (odluka Svetog arhijerejskog sinoda br. 1141, 20. novembar 2025).
- Snimak ispred Sabornog hrama Svetog Save, 7. decembar 2025, objavio Orthodox Integrity.
Presuda Vrhovnog suda SAD u predmetu Serbian Eastern Orthodox Diocese v. Milivojevich dostupna je na: https://supreme.justia.com/cases/federal/us/426/696/